Dział O JURZE - Środowisko naturalne - Skamieniałości Jury Północnej

Wyżyna Krakowsko - Częstochowska, poza zamkami i skalnymi ostańcami najbardziej kojarzy się z często spotykanymi na szlaku skamieniałościami organizmów żyjących na tym obszarze w minionych epokach geologicznych. W poniższym tekście postaram się przybliżyć Czytelnikom co ciekawego kryją jurajski skały Płaskowzgórza (Wyżyny) Częstochowskiego i przyległych terenów. Jeszcze tylko drobne uwagi - tekst dotyczy głównie utworów dostępnych w naturalnych odsłonięciach i powierzchniowych sztucznych odkrywkach, oraz skamieniałości najczęściej zbieranych czyli: amonity, belemnity, ramienionogi, gąbki, jeżowce, itp. a skierowany jest raczej do osób dopiero rozpoczynających zbieranie.

Kamieniołom w Ogrodzieńcu


Trias 252-201 mln lat

Naszą przygodę rozpoczniemy od najniższego okresu ery mezozoicznej - triasu. Utwory triasowe występują głównie na zachodnim (Mrzygłód), południowo zachodnim pograniczu interesującego nas terenu - są to zarówno osady lądowe i pochodzenia morskiego. Osady lądowe tworzyły się na stosunkowo niewielkich wyspach zbudowanych z utworów paleozoicznych (Nowa Wieś, Mrzygłód, Niegowa). Najbardziej interesujące są skamieniałe szczątki ziemnowodnych notozaurów (Nothosaurus), gadów podobnych do dzisiejszych krokodyli, czy rybie łuski występujące np. w postaci brekcji kostnej w okolicach Kluczy. Z triasu środkowego, w którym następuje zalew morza pochodzi tzw. wapień muszlowy zbudowany z fragmentów małż, ślimaków i szczątków liliowców. Warto wspomnieć o jeszcze jednym utworze związanym z triasem, mianowicie dolomitami kruszconośnymi, w których występują złoża rud cynku i ołowiu.
Więcej informacji i zdjęć skamieniałości triasowych znajdziesz Czytelniku na stronie : Paleontologia w obrazkach

Jura 201-145 mln lat

Ten okres będzie interesował nas najbardziej, z jego morskich utworów zbudowane są tak charakterystyczne ostańce, a w osadach zgromadzone są różnorodne skamieniałości.

Jura dolna

Osady liasu występują w Obniżeniu Górnej Warty, przeważnie są pochodzenia limnicznego i lagunowego - iły, mułowce, piaskowce, oraz niewielkiej miąższności pokłady węgla.

Jura środkowa

Podobnie jak w przypadku jury dolnej z utworami tego wieku spotkamy się w bardzo licznych wyrobiskach cegielni w Obniżeniu Górnej Warty, oraz na kueście ograniczającej od zachodu Wyżynę Częstochowską. Formacją dominującą są batońsko-bajoskie iły rudonośne (syderyty i jego skupiska - sferosyderyty), piaskowce, zlepieńce żelaziste, margle i wapienie glaukonitowe. Większość osadów powstawała w płytkich przybrzeżnych basenach w których następowało osadzanie materiału terygenicznego. W w/w utworach możemy znaleźć liczne amonity, Garantiana, Strenoceras, Parkinsonia, Oxycerites, Asphinctites, Morphoceras, Teloceras, Lycetticeras, rostra belemnitów, małże, ślimaki, łodygi liliowców, oraz zęby rekinów.

Na uwagę zasługuje kontakt dogger/malm (jura środkowa/jura górna), a szczególnie kelowej z niesamowitym bogactwem przy silnej koncentracji i wspaniałym stanie zachowania skamieniałej fauny.
Przeważający w północnej części kuesty profil, patrząc od powierzchni w głąb, wygląda następująco:

- osady czwartorzędowe,
- wapienie i margle (oksford),
- stromatolit 3-10cm,
- warstwa bulasta do 12cm,
- piaszczyste wapienie z ooidami 40-100cm,
- częstochowskie iły rudonośne (baton).

W warstwie wapieni piaszczystych znajdują się liczne amonity Macrocephalites, Hecticoceras, Choffatia i inne, oraz bardzo liczne belemniy, ramienionogi. Skamieniałości są liczne, często dość znacznych rozmiarów jednak ich stan zachowania nie jest najlepszy. Najciekawsza jest warstwa bulasta powstała w wyniku erozji i redepozycji wcześniejszych utworów w okresie zmniejszonej sedymentacji. Zbudowana jest ona z litoklastów będących fragmentami wcześniejszych osadów i/lub ośródek amonitów, z bardzo licznie i chaotycznie zdeponowaną fauną (foto: 1) spojoną ziarnami kwarcu, glaukonitu, ooidami żelazistymi i połamanymi elementami organicznymi. Warstwa bulasta pokryta jest laminowaną struktura biosedymentacyjaną - stromatolitem powstającym przy udziale sinic i bakterii.

Skamieniałości występujące w warstwie bulastej:
belemnity (foto: 1), w większości połamane, ale zdarzają się piękne całe rostra
- Hibolites hastatus,
- Hibolites semihastatus,
- Gastrobelus vantroplanus,
- Megatheuthis giganteus ,

amonity
- Hecticocerasy (foto: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13),
- Choffatie (foto: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13),
- Kosmocerasy (foto: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8),
- Reinekie (foto: 1, 2, 3),
- Macrocephalites (foto: 1, 2, 3),
i rzadkie Lissocerasy, Erymnocerasy (foto: 1, 2), Horiocerasy (foto: 1), Quenstedtocerasy (foto: 1), Phyllocerasy (foto: 1), Lytocerasy

łodziki - w/g autorów badań są b. rzadkie, choć znalazłem wiele sztuk? (foto: 1, 2, 3),
ramienionogi (foto: 1),
szkarłupnie - rzadkie nieregularne jeżowce Collyrites, trochity liliowców (foto: 1)
małże,
ślimaki - dominują pleurotomarie (foto: 1, 2),
oraz gąbki, otwornice, sporadycznie zdarzają się zęby rekinów (foto: 1).

W południowej części (Ogrodzieniec) profil wygląda następująco:
- osady czwartorzędowe,
- wapienie i margle (oksford),
- jasnoszary margle z glaukonitem 10cm,
- margle z glaukonitem i fosforytami 10cm,
- piaszczyste margle do 20cm,
- margle z glaukonitem i fosforytami 20cm,
- piaszczyste margle i wapienie 2,2m
- piaszczyste wapienie z ooidami żelazistymi 1m,
- częstochowskie iły rudonośne (baton).

Skamieniałości z tej części charakteryzują się znacznie gorszymi stanami zachowania. Jako ciekawostkę mogę podać kamieniołom cementowni w Ogrodzieńcu gdzie w kilku miejscach przy wschodniej ścianie chodzimy po rdzawo-brunatnych piaszczystych wapieniach z bardzo licznymi i doskonale widocznymi rostrami belemnitów.

Jura górna

Na terenie P. Częstochowskiego będą to utwory oksfordu - głównie wapienie - skaliste (biohermy), ławicowe z licznymi konkrecjami krzemiennymi, najbardziej nas interesujące w. płytowe, oraz margle. Wapienie organogeniczne/organodetrytyczne (skaliste) które tworzą dzisiejsze ostańce zbudowane są głównie z gąbek krzemionkowych, sinic, otwornic, zawierają również liczne skamieniałości innych organizmów (ramienionogów, amonitów, belemnitów, itp.) Jednak ze względu na znaczną lityfikację i chaotyczny układ skamieniałości są bardzo niewdzięcznym obiektem w czasie poszukiwania skamieniałości.

Wapienie płytowe najmniej odporne na wietrzenie chemiczne i fizyczne o wyraźnej łupliwością/oddzielnością płytową. W tych właśnie utworach powszechnie spotykanych w licznych jurajski kamieniołomach i łomikach znajdziemy większość skamieniałości.

Najniższy oksford stanowią margle, wapienie margliste z licznymi naturalnie wypreparowanymi ośródkami amonitów rodzin
- Oppeliidae (foto: 1),
- Perisphinetidae (foto: 1),
- Cardioceratidae,
- Aspidoceratidae (foto: 1, 2),
- Haploceratidae (foto: 1),

Większość z okazów jest raczej mała tzn. średnica 1-3cm, oczywiście trafiają się również większe jednak zazwyczaj są one połamane/uszkodzone. Bardzo liczne są gąbki, znajdziemy również ramieninogi.

Powyżej zaczynają się wapienie skaliste i płytowe w których znajdziemy przekrój fauny:

amonity rodziny:
- Oppeliidae (foto: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9),
- Perisphinetidae (foto: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14),
- Cardioceratidae,
- Haploceratidae (foto: 1),
- Aspidoceratidae (foto: 1, 2, 3),

łodziki (foto: 1),
belemnity (Hibolites, Belemnopsis) (foto: 1, 2, 3, 4),
ramienionogi (Rhynchonellida, Terebratulida) (foto: 1, 2, 3),
małże (foto: 1, 2),
jeżowce regularne i nieregularne (foto: 1),
małżoraczki,
gąbki

Na morskich osadach jury właściwie możemy poprzestać - kolejne epoki geolog. nie pozostawiły na tym terenie ciekawych dla większości zbieraczy skamieniałości. Można tu jeszcze wspomnieć o namuliskach niektórych próżni krasowych gdzie znajdowano plejstoceńskie szczątki fauny.

Link bezpośredni do galerii zdjęć skamieniałości - TUTAJ



Uwagi praktyczne

Gdzie szukać - dokładnych lokalizacji nie podam, samodzielne znalezienie odkrywek nie nastręczy nawet najmniejszego problemu. Niewielkie gospodarcze łomy są prawie w każdej wiosce, jest również kilka/kilkanaście dużych przeważnie już nieczynnych kamieniołomów, ale UWAGA - każdy teren ma jakiegoś właściciela!

Sprzęt:
- młotek, wystarczy zwykły ślusarski o wadze 200-300g + duży 5kg
- płaskie przecinaki z twardej stali (jeden mniejszy + większy klin)
- łom optymalnie 60-70cm,
- do poszukiwań w jurze środkowej koniecznie jeszcze mocna saperka, motyka, lub niewielki, a szeroki kilof, klej typu kropelka,
- rękawiczki, sprawdzają się tzw. wampirki, co prawda wytrzymują max dwa wyjazdy, ale zapewniają dobre czucie palców i co najważniejsze ręce się nie pocą zbyt mocno.

Pozyskane okazy należy jakoś dostarczyć do domu jeżeli nie dysponujemy samochodem to zostaje mocny plecak i staranne pakowanie w gazety, lub np. piankę pod panele wszystkich okazów i staranne układanie w plecaku. Jeżeli samochód mamy to należy jeszcze pozyskać plastikową skrzynkę transportową np. ogrodniczą, czy taką jak w piekarniach, dobrze sprawdzają się również sklejkowe skrzyneczki po owocach. Przy układaniu okazy warto jak już napisałem powyżej dodatkowo zawinąć. Co jeszcze będzie potrzebne w czasie kilkugodzinnej zabawy w kamieniołomie - plaster/bandaż (o skaleczenia jest naprawdę nie trudno), coś do picia, woda do umycia rąk, aparat fot.

Preparacja - na początek wystarczy zestaw składający się z:
- małego młoteczka,
- zastawu twardych dłutek i punktaków,
- igieł do preparacji,
- szczotek drucianych...


Polecana literatura

Geologia historyczna pod red. H. Makowskiego Wydawnictwa Geologiczne Warszawa 1977,
Górny dogger i dolny malm Jury krakowsko-Częstochowskiej S. Z. Różycki Pr. Inst. Geol. vol.17, Warszawa 1953
Atlas skamieniałości przewodnich i charakterystycznych część 2b mezozoik/jura Budowa Geologiczna Polski tom III pod red. Lidii Malinowskiej Wydawnictwa Geologiczne Warszawa 1980
Tomy Jurajskie tom I Wydział Geologi UW Warszawa 2003
Biuletyn Państwowego Instytutu Geologicznego nr 378 Warszawa 1998
Z wyjątkiem nielicznych fragmentów gdzie podaję autora, wszystkie teksty, zdjęcia, kod i layout na stronach www.jurapolska.com, www.jurapolska.pl, www.kajakiempopilicy.pl są mojego autorstwa i wykorzystanie ich na jakimkolwiek polu możliwe jest tylko i wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody.

JuraPolska.com - z nami poznasz Jurę


2001-2014 © Michał Demel
tel. 0692 47-58-25   0602 29-58-24
JuraPolska.com & KajakiemPoPilicy.pl