Dział O JURZE - Historia - Pradzieje, początki osadnictwa

Pradzieje, na ziemiach polskich, to okres od początków paleolitycznego osadnictwa do czasów przyjęcia przez Mieszka I chrześcijaństwa w 966r. Według najnowszych badań pierwsze ślady pobytu grup pitekantropów datowane są na zlodowacenie Mindel (530 - 430tyś. lat p.n.e.). Są to pozostałości obozowiska na Wzgórzach Trzebnickich (Dolny Śląsk) i późniejsze obozowiska z Ruska (Strzegom), czy z Wrocławia (dzielnica Krzyki), a ostatnio również w Jaskini Biśnik.


Paleolit dolny do 115tyś. lat p.n.e.

Z okresu zlodowacenia Rissu (środkowopolskie), pochodzi jedno z najstarszych znalezisk archeologicznych w Polsce. W Jaskini Ciemnej i Jas. Oborzysko (Dol. Prądnika - Ojców) znaleziono ślady obozowania grupy myśliwych. W trakcie prac natrafiono m.in. na krzemienne narzędzia odłupkowe i kości zwierząt.
Według badań prowadzonych w latach 90-tych pod kierunkim prof. K. Cyrka w Jaskini Biśnik (Dolina Wodąca) ślady pobytu człowieka na obszarze Jury datowane są na około 250 tyś. lat. Jednak najnowsze hipotezy przesuwają datowanie w okolice 500 tyś. lat wstecz...

Paleolit środkowy 115tyś. - 40tyś. lat p.n.e.
Narzędzia krzemienne z jaskini Zamkowej Dolnej w Olsztynie
Z czasu ostatniego interglacjału i początków Würmu, czyli paleolitu środkowego pochodzi szereg cennych i stosunkowo dobrze poznanych stanowisk.
1. kultura mikocko-prądnicka - jaskinie : Ciemna, Koziarnia, Wylotna (Ojców), Okiennik Wielki (Skarżyce), Niedźwiedzia (dol. Wiercicy) i stanowiska otwarte położone zazwyczaj na wzgórzach np. Wawel (Kraków). Elementem charakterystycznym są tzw. noże prądnickie - krzemienne, obustronnie ostre używane głównie do przecinania skór. Stosowano także inne narzędzia i materiały np. drewno, kości itp. przy stopniowej rezygnacji z pięściaków.
2. kultura mustierska - jaskinie: Nietoperzowa(Jerzmanowice), Zamkowa Dolna(Olsztyn) W przeciwieństwie do kultury mikocko-prądnickej dominują pięściaki, oraz retuszowane odłupki, zgrzebła i narzędzia przypominające ostrza mustierskie. Kultura tego typu jest rzadko spotykana w czystej postaci, częściej jest to mieszanka kultury mustierskiej z lewaluaską.
Zebrane materiały pozwoliły na rekonstrukcję trybu życia jaki prowadzili nasi przodkowie. Był to typ koczowniczo - łowiecki, obozowiska zakładano na dłuższy czas, a by zapewnić pomyślne łowy stosowano magię myśliwską. Polowano na duże zwierzęta np. konie, niedźwiedzie, a w okresach glacjału na nosorożce włochate, mamuty, renifery.

Paleolit górny 40tyś. - 10tyś. lat p.n.e.
drapacz - jas. Zamkowa Dolna - Olsztyn Paleolit górny to okres, w którym człowiek posługiwał się duża liczbą rozmaitych narzędzi, wykonuje proste ornamenty, figurki. Organizowano się w grupy plemienne, duże znaczenie miała magia. Źródłem pożywienia były dalej zbiorowe polowania na duże zwierzęta, często wzbogacane zbieractwem.
Na terenach dzisiejszej Jury zlokalizowano stanowiska kultur:
kultura oryniacka- J. Mamutowa (Dolina Kluczwody), J. Jasna (Strzegowa), teren Skał Kroczyckich. Wykorzystywano narzędzia krzemienne, oraz wykonane z kości mamutów, także zdobionych ornamentami.
kultura jerzmanowicka - Jaskinia Nietoperzowa (Jerzmanowice) w której znaleziono charakterystyczne narzędzia. Były to wiórowe liściaste ostrza oszczepów wykonane z retuszowanego krzemienia, oraz myśliwskie noże.
kultura magdaleńska - Jaskinia Maszycka, Ciemna, Koziarnia. Najciekawsze, datowane na około 14tyś. lat, znaleziska pochodzą z J. Maszyckiej. Są to bogato zdobione wyroby z kości i rogu renifera - berło wodzowskie, głównie są to motywy geometryczne i symbolika falliczna. W tej samej jaskini znaleziono noszące ślady kanibalizmu szczątki kostne człowieka - jest to najstarsze znalezisko na terenie Polski.
Na paleolit górny datowane są także stanowiska w Czatachowej, Łutowcu i Niegowej.

Mezolit 10tyś. - 4.5tyś. lat p.n.e.
Wyróżnikiem tego okresu jest postępujące ocieplenie klimatu i związane z nim zmiany w środowisku. Na północ odchodzą m.in. renifery, przesuwa się granica lasu. Wymusza to zmianę trybu życia ówczesnych ludzi, zwiększa się rola zbieractwa, polowania nabierają charakteru indywidualnego. Na Jurze znaleziono mezolityczne "kopalnie" krzemieni w Blanowicach, Żarkach, Ruskiej Skale (Podlesice) i stanowiska w Mirowie i Łutowcu.

Neolit 4.5tyś. - 1800 lat p.n.e.
topór bazaltowy - Bystrzanowice Neolit jest okresem, w którym rozprzestrzenia się i zaczyna dominować typ gospodarki rolniczo - hodowlanej. Człowiek prowadzi pół osiadły tryb życia, hoduje zwierzęta, uprawia pszenicę, jęczmień, groch, bób, jednak zbieractwo i łowiectwo dalej ma duży udział w zdobywaniu pożywienia. Mamy do czynienia z początkami handlu wymiennego, tkactwa, rozwijane są umiejętności obróbki kamienia i wypalania naczyń, posążków i ozdób glinianych. Tereny Jury zyskują na znaczeniu jako ośrodki wydobycia krzemieni - Góra Towarna (Kusięta), pracownie kamieniarskie w jaskiniach Dol. Wiercicy (kultura ceramiki sznurkowej) i Sąspów (kultury ceramiki wstęgowej rytej). W Mirowie, Rakowie (Częstochowa), Bystrzanowicach, Biskupicach i Leśniowie mamy stanowiska kultury pucharów lejkowatych.
Jednak z uwagi na małą urodzajność gleb, brak wody i inne czynniki nie jest to teren sprzyjający rozwojowi rolnictwa, dlatego na Wyżynie najbardziej rozwinięte ośrodki neolityczne znajdują się w południowej część Wyżyny Olkuskiej i Dol. Wisły. Z kultury lendzielskiej wydzielono tam grupę modlnicką - związaną z odkryciem dużej osady w Tomaszowicach. Także z nią związane są osady okolic Krakowa i Wieliczki, gdzie odkryto najstarsze ślady warzenia soli. W Zesławicach nad Dłubnią zlokalizowano dużą osadę (kultury badeńskiej) składającą się głównie z ziemianek, oraz fragmentów zabudowy hodowlanej.


Epoka brązu 1800 - 700 lat. p.n.e.

W początkowym okresie epoki z wcześniejszej kultury ceramiki sznurowej wykształciła się kultura Chłopice - Veselé, z której na przełomie 1700-1600 wyłoniła się grupa mierzanowicka. Ludy tej grupy zamieszkiwały na południe od linii Zawiercie - Szczekociny. Zakładano stałe osady, głównym zajęciem było łowiectwo, hodowla (świnie, owce, bydło), oraz coraz intensywniejsze rolnictwo. Podstawowym surowce do wyrobu broni i narzędzi był krzemień, oraz kości, róg, drewno i glina do ręcznego wyrobu naczyń. Wyroby metalowe stanowił mały udział w narzędziach, służyły raczej jako ozdoby. Większego znaczenia brąz jako surowiec do produkcji broni nabrał dopiero w okolica 1500 r. p.n.e.(kultura przedłużycka).
ceramika - Raków Od ~1300 r. p.n.e. rozpoczyna się kultura łużycka. Zmienia się profil gospodarki człowieka - podstawę stanowi intensywne rolnictwo i hodowla, myślistwo i zbieractwo stanowią tylko dodatkowe zajęcie. Od tego okresu można także przyjąć początki stałego osadnictwa - powstają pierwsze grody. Zazwyczaj są one budowane w szczytowych partiach wzgórz, na skalnych cyplach itp., często otoczonych fosą, czy palisadą. Domostwa wykonywane są z drewna (konstrukcja słupowa), z centralnym otwartym paleniskiem. Powszechnie wykonywano broń i ozdoby z brązu, bardzo duże znaczenie miała bogato zdobiona ceramika.

Epoka żelaza 700 lat p.n.e. - 500 r. n.e.

Na terenach dzisiejszej Jury dominuje kultura łużycka. Człowiek uprawia m.in. pszenicę, proso, jęczmień, len, konopie, mak, bób, soczewicę, groch, oraz drzewa owocowe. Hodowano świnie, owce, bydło rogate, kozy, konie; polowano na zwierzynę powszechnie występującą w lasach. Panuje ścisła hierarchia rodowa, dominuje kult solarny, oraz lunarny. Zarówno narzędzia, ceramika, broń są zdobione, wytwarzane ozdoby, często pełniące funkcje płatnicze. Koniec epoki brązu to początek ekspansji nowego materiału - żelaza. Do najważniejszych znalezisk z tego okresu należą:
- cmentarzysko w Kwaczale - ozdoby (naszyjniki) wykonanych częściowo z ołowiu
- Jankowice - ozdoby (wisiorki)
- Jamno (Częstochowa) - żelazny sierp
- Przeczyce - koła z piastami
- cmentarzysko szkieletowo-ciałopalne w Rakowie
Od najazdu Scytów (po ~600 r. p.n.e) następuje schyłek kultury łużyckiej. W Okienniku Rzędkowickim, Okienniku Wielkim i na Górze Birów odkryto brązowe grot pochodzenia scytyjskiego.
Kolejnym etapem jest napływ ludności celtyckiej, która przyczyniła się do znacznego rozwoju cywilizacyjnego terenów Wyżyny. Dotyczy to głównie udoskonalenia narzędzi rolniczych i broni (zastosowanie żelaza), oraz wyrobu naczyń glinianych (koło garncarskie). Bardzo ważnym akcentem jest zakładanie dużych osad, które mogą zostać uznane za zaczątki miast. Z tego okresu pochodzą stanowiska:
- Jaskinie Mamutowa, Maszycka - ceramika
- Wzgórze Klin w Iwanowicach
- Tyniec i Kraków-Mogiła
- okolice Chrzanowa - złote monety z końca drugiego wieku p.n.e.

ostroga żelazna - Olsztyn Od około 400r. p.n.e. pojawia się kultura przeworska - ludy prowadzące osiadły tryb życia. Zajmowano się głównie uprawą roli (początki dwupolówki), hodowlą, ale nastąpił także znaczny rozkwit rzemiosła. Powstają różne specjalizacje, duże znaczenie ma rozwój metalurgii i kowalstwa - budowane są tzw. dymarki (prymitywna piece do wytopu żelaza). Wraz ze wzrostem wpływów rzymskich (początek naszej ery) następuje rozwój kultury przeworskiej, często wkracza na obszary dotychczas podległe wpływom "celtyckim". W dalszym stopniu rozwija się rzemiosło (tkactwo, garncarstwo itd.), kwitnie wymiana handlowa (także z Cesarstwem Rzymskim), powszechnie wykorzystuje się żelazne narzędzia i broń (miecze, groty itp.). Powstają zaczątki wspólnoty terytorialnej i podwaliny społeczeństwa.
Najazd Hunów (Vw. n.e.), okres Wędrówki Ludów, upadek Cesarstwa przyczynił się do regresu cywilizacyjnego ziem dzisiejszej Polski.

Faza wczesnosłowiańska

Wraz z nastaniem czasów wczesnośredniowiecznych na terenach dzisiejszej Polski pojawiły się plemiona słowiańskie. Według prof. K. Godłowskiego przywędrowały one znad górnego i środkowego Dniepru. Przyjmuje się, że w pierwszej fazie zasiedlone zostały doliny rzek, potoków, a później stopniowo tereny wyżynne.
Ludy słowiańskie trudniły się rolnictwem, hodowlą, jednak bardzo duże znaczenie miało myślistwo, rybołówstwo i zbieractwo. Pod względem rozwoju technologicznego zauważalna jest duża i niekorzystna różnica w porównaniu do kultury przeworskiej. Upadły centra metalurgiczne, garncarskie, ponownie zaczęto wykorzystywać drewniane narzędzia rolnicze. U wczesnych Słowian panował ustrój rodowo - plemienny.

Faza plemienna VII-Xw.

Większość terenów Jury podlega wpływom plemiona Wiślan z centralnym ośrodkiem w Krakowie. Stopniowo następuje stabilizacja osadnictwa, odradza się rzemiosło. W hutnictwie wykorzystywane są głównie rudy darniowe, jednak pojawiają się pierwsze stopy stali, pojawia się hutnictwo metali nieżelaznych. W rolnictwie ponownie znajduje zastosowanie system przemienno - odłogowy, zapoczątkowana zostaje nieregularna trójpolówka.
Już od VI-VIIw. na terenach Jury powstają liczne grodziska. Wykorzystywane są miejsca już z natury obronne - wzgórza, skaliste zakola itp. dodatkowo umacniane wałami ziemnymi, kamiennymi, palisadami.
Grodzisko Birów - PodzamczeDo najstarszych zaliczane są : Oborzysko i Ogrojec (u wylotu Jaskini Ciemnej), Pasieka w Rzędkowicach, oraz grodzisko na Górze Okopy (Ojców).
Nieco starsze pochodzące z VIII-Xw.:
- Siedlec-Gąszczyk (Mstów)
- Osiedle Wały (Dol. Wiercicy)
- Słupsko - Skały Kroczyckie (Kiełkowic)
- Birów (Podzamcze)
- Grodzisko (Dol. Wodąca)
- Góra Zamczysko (Udórz)
- Wzgórze Zamkowe (Ojców)
- Grodzisko (Ojców)
- grodziska w Dol. Będkówki
- Bukowiec (Ojców)
- grodziska w okolicy Babic i Płazy
Wraz z nastaniem początków państwa piastowskiego część grodzisk "plemiennych" upada.
Z wyjątkiem nielicznych fragmentów gdzie podaję autora, wszystkie teksty, zdjęcia, kod i layout na stronach www.jurapolska.com, www.jurapolska.pl, www.kajakiempopilicy.pl są mojego autorstwa i wykorzystanie ich na jakimkolwiek polu możliwe jest tylko i wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody.

JuraPolska.com - z nami poznasz Jurę


2001-2018 © Michał Demel
tel. 692 47 58 25 lub 602 29 58 24
JuraPolska.com & KajakiemPoPilicy.pl